Morgáistí a thuiscint

Cad atá le fios sula nglacfaidh tú morgáiste

Sula dtógann tú morgáiste amach in Éirinn, tá sé tábhachtach tuiscint a fháil ar an méid is féidir leat a fháil ar iasacht, ar an éarlais a bheidh uait agus ar chostas iomlán na hiasachta. De ghnáth, cuireann rialacha an Bhainc Ceannais (CBI) teorainn le hiasachtaíocht go ceithre huaire d'ioncam do cheannaitheoirí céaduaire agus 3.5 uair do dhaoine eile, le taiscí íosta 10% do thithe agus 30% do mhaoine ceannach le ligean ar cíos.

Is féidir le rátaí úis agus costais bhreise cosúil le táillí dlí, dleacht stampála agus árachas difríocht mhór a dhéanamh leis an méid a íocann tú ar an iomlán, mar sin déan na suimeanna i gcónaí agus déan siopadóireacht timpeall ag baint úsáide as uirlis chomparáide Morgáiste CCPC. Seiceáil rátaí úis, roghanna seasta vs athraitheacha agus cibé an bhfuil ciall le tairiscintí airgid ar ais duit.

Cad is morgáiste ann?

Is éard is morgáiste ann ná iasacht fhadtéarmach a thógann tú amach chun teach a cheannach. Faigheann tú airgead ar iasacht ó iasachtóir agus aontaíonn tú é a íoc ar ais i dtráthchodanna míosúla thar thréimhse shocraithe, 20 go 35 bliana de ghnáth. Áirítear i ngach íocaíocht cuid den mhéid a fuair tú ar iasacht (an phríomhshuim) agus ús, arb é sin an costas a bhaineann le hiasachtaí a fháil. 

Go dtí go n-aisíoctar an morgáiste go hiomlán, tá muirear dlíthiúil ar do mhaoin ag an iasachtóir, rud a chiallaíonn go bhfuil cearta acu ina leith mura gcoinníonn tú suas le haisíocaíochtaí. Nuair a bheidh an morgáiste íoctha go hiomlán agat, is leatsa an mhaoin go hiomlán agus baintear muirear an iasachtóra.

An féidir le hiasachtóirí níos mó ná na teorainneacha morgáiste a thairiscint duit?

Seachas na teorainneacha CBI atá leagtha amach thuas, beidh a gcritéir féin ag iasachtóirí freisin, mar shampla, má chuireann siad ragobair agus bónais san áireamh mar ioncam chun do theorainn morgáiste a ríomh. Tá cead ag iasachtóirí freisin líon teoranta morgáistí a thairiscint lasmuigh de theorainneacha CBI, ar na cúiseanna sin ba cheart duit siopadóireacht a dhéanamh timpeall i gcónaí. Mar sin féin, tá eisceachtaí teoranta agus faoi réir dianchritéar, mar sin fiafraigh de d'iasachtóir an féidir leat cáiliú.

Cad iad na costais a bhaineann le morgáiste?

Ráta úis

Tá ráta úis ar cheann de na fachtóirí is tábhachtaí, toisc go dtéann sé i bhfeidhm ar d'aisíocaíochtaí míosúla agus ar an gcostas iomlán thar shaolré do mhorgáiste. Déan comparáid i gcónaí idir an costas iomlán agus na sochair go léir sula roghnaíonn tú morgáiste. Bain úsáid as an uirlis chomparáide Morgáiste CCPC chun tairiscintí morgáiste iasachtóirí a chur i gcomparáid le chéile. 

Cad iad na costais bhreise a bhaineann le morgáiste?

Nuair a thógann tú morgáiste amach, beidh ort aghaidh a thabhairt ar raon costas tosaigh agus leanúnach sa bhreis ar d’aisíocaíochtaí míosúla. Cabhróidh tuiscint ar na costais seo leat buiséad níos cruinne a dhéanamh agus iontas a sheachaint le linn an phróisis ceannaigh tí. Smaoinigh orthu seo i gcónaí mar chuid den chostas iomlán agus siopa timpeall chun comparáid a dhéanamh idir an méid a thairgeann iasachtóirí agus bróicéirí éagsúla. 

I measc na gcostas éigeantach atá iníoctha le d'aturnae tíolactha tá:

• Éarlais: De ghnáth, ar a laghad 10% de phraghas na maoine.
• Táillí dlí: De ghnáth, idir €950 agus €2,500 móide CBL. Íoctar na táillí seo le d'aturnae tíolactha. Bain úsáid as Seicliosta an CCPC maidir le haturnae a aimsiú chun cabhrú leat siopadóireacht a dhéanamh timpeall agus comparáid a dhéanamh idir gnólachtaí. 
• Dleacht stampa: Is ionann dleacht stampa agus cáin 1% ar fhormhór na gceannachán maoine cónaithe in Éirinn (ar an gcéad €1 milliún), agus íocann an ceannaitheoir é trína n-aturnae, a íocann é leis na Coimisinéirí Ioncaim.
• Clárlann talún: €400 go €800 – socraithe de réir scála ach éagsúil de réir luach maoine.
• Táille chlárúcháin morgáiste: €175.
• Cuardaigh – teideal, pleanáil: Idir €70 agus €250, a bheag nó a mhór.
• An Coimisinéir Mionnaí: €10 go €20 in aghaidh an doiciméid.
• Cúiréir/postas/riarachán: Idir €50 agus €150, a bheag nó a mhór.

Costais eile:

Íoctar na costais seo go díreach leis an soláthraí cuí atá liostaithe thíos, ní le d'aturnae tíolactha.

• Cáin Mhaoine Áitiúil (CMÁ): Tá an  CMÁ bunaithe ar an mbanda luachála ina bhfuil do mhaoin. Aimsigh do bhanda ar na Coimisinéirí Ioncaim. 
• Árachas baile: Tá árachas baile (clúdach foirgneamh) éigeantach do gach morgáiste.
• Árachas cosanta morgáiste: Tá árachas cosanta morgáiste deartha go sonrach chun do mhorgáiste a íoc má fhaigheann tú bás le linn théarma na hiasachta. Éilíonn formhór na n-iasachtóirí go mbeidh cosaint morgáiste i bhfeidhm agat sula n-eiseoidh siad do mhorgáiste. 
• Táille an tsocraithe: Gearrann roinnt iasachtóirí táille chun an iasacht a shocrú. Is minic gur céatadán de mhéid na hiasachta é an táille seo (mar shampla, 0.5%) agus cuirtear i bhfeidhm é go ginearálta ar mhorgáistí ceannaigh le ligean ar cíos agus ar mhorgáistí infheistíochta.
• Táille luachála: Tá an luacháil éigeantach. Íoctar an táille le luachálaí gairmiúil chun luach na maoine a mheas. De ghnáth, idir €150 agus €250.
• Costais aistrithe, fearastú agus feistis: Athraíonn siad seo ag brath ar do chuid riachtanas.

Táille bhróicéara morgáiste 

Má roghnaíonn tú dul trí bhróicéir seachas go díreach chuig iasachtóir, gearrann cuid acu táille as do mhorgáiste a shocrú nó comhairle a sholáthar. D'fhéadfadh sé seo a bheith ina chéatadán de mhéid an mhorgáiste nó de bhuntáille. Mar sin féin, ní ghearrann an chuid is mó de na bróicéirí táille – mar is gnách go n-íocann an t-iasachtóir coimisiún leo. 

Má tá sé ar intinn agat bróicéir a úsáid, tá sé tábhachtach fiafraí faoina dtáillí agus siopadóireacht a dhéanamh timpeall chun an luach is fearr a fháil. Iarr ar bhróicéir morgáiste i gcónaí a dTéarmaí Gnó (ar a dtugtar Téarmaí agus Coinníollacha uaireanta) agus deimhnigh go bhfuil siad á rialú ag Banc Ceannais na hÉireann. Chun tuiscint níos fearr a fháil ar na buntáistí agus na míbhuntáistí a bhaineann le bróicéirí i gcoinne dul go díreach chuig iasachtóir, téigh chuig ár leathanach faoi iarratas ar mhorgáiste.

Suirbhé ar struchtúir